Hầu hết các hệ chữ viết hình thành dần qua hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm. Bảng chữ cái tiếng Hàn, Hangul, lại có một câu chuyện khác. Nó được Vua Sejong Đại đế chủ ý tạo ra vào thế kỷ XV nhằm giúp người dân bình thường đọc và viết dễ dàng hơn.
Trước khi có Hangul, người Hàn Quốc phụ thuộc nhiều vào chữ Hán, một hệ chữ viết không phù hợp với cấu trúc của tiếng Hàn. Hangul mang đến một phương án thay thế: một bảng chữ cái tương đối đơn giản, được thiết kế dựa trên các âm thanh của tiếng Hàn.
Ngày nay, hàng triệu người sử dụng Hangul và nhiều người ngưỡng mộ thiết kế có tính hệ thống của nó. Tuy nhiên, hành trình từ một phát minh của hoàng gia đến hệ chữ viết chủ đạo của Hàn Quốc kéo dài hơn bốn thế kỷ.
Người Hàn Quốc viết như thế nào trước khi có Hangul?
Trước khi Hangul ra đời, người Hàn Quốc chủ yếu sử dụng chữ Hán, trong tiếng Hàn gọi là Hanja (한자).
Chữ viết Trung Quốc du nhập vào bán đảo Triều Tiên từ nhiều thế kỷ trước đó, rồi trở thành nền tảng cho hành chính, văn học, giáo dục và giao tiếp học thuật.
Tuy nhiên, tiếng Hàn và tiếng Trung về căn bản là hai ngôn ngữ khác nhau. Tiếng Hàn có cấu trúc ngữ pháp riêng, sử dụng nhiều trợ từ và đuôi động từ, đồng thời thường đặt động từ ở cuối câu.
Vì thế, việc ghi lại tiếng Hàn nói bằng chữ Hán rất phức tạp.
Theo thời gian, người Hàn Quốc phát triển một số phương pháp để điều chỉnh chữ Hán cho phù hợp với ngôn ngữ của mình, trong đó có Idu, Hyangchal và Gugyeol. Các hệ thống này sử dụng chữ Hán theo nghĩa, âm đọc hoặc chức năng ngữ pháp, qua đó ghi lại được những cách diễn đạt tiếng Hàn.
Dù hữu ích, các hệ thống này khó học và không phải lúc nào cũng nhất quán.
Khả năng đọc viết cũng vẫn gắn chặt với tầng lớp tinh hoa có học thức. Muốn đọc và viết ở trình độ cao, người học phải dành nhiều thời gian và được giáo dục chính quy để nắm vững hàng nghìn chữ Hán—những điều kiện mà phần lớn dân chúng không có.
Đây là vấn đề Vua Sejong muốn giải quyết.
Vua Sejong và sự ra đời của Hangul năm 1443
Năm 1443, Vua Sejong Đại đế, vị vua thứ tư của triều đại Joseon ở Hàn Quốc, đã tạo ra một hệ chữ viết mới dành riêng cho tiếng Hàn.
Sejong nổi tiếng với việc thúc đẩy giáo dục, khoa học, nông nghiệp và phát triển công nghệ. Ông nhận thấy sự phụ thuộc vào chữ Hán khiến việc giao tiếp bằng văn bản trở nên khó khăn không cần thiết đối với nhiều người Hàn Quốc.
Hệ chữ viết mới ban đầu được gọi là Hunminjeongeum (훈민정음, 訓民正音), thường được dịch là “Âm chuẩn để dạy dân”.
Tên gọi này phản ánh mục đích của hệ chữ: trao cho người dân một phương tiện thiết thực để thể hiện suy nghĩ bằng văn bản.
Không giống chữ Hán, vốn biểu đạt các đơn vị ngôn ngữ bằng những dạng chữ phức tạp, Hunminjeongeum sử dụng một bộ chữ cái tương đối nhỏ để biểu thị các âm thanh trong lời nói.
Bảng chữ cái ban đầu có 28 chữ, gồm 17 phụ âm và 11 nguyên âm.
Các ghi chép lịch sử ghi nhận Sejong là người tạo ra bảng chữ cái. Các học giả trong triều, đặc biệt là những người gắn với Điện Tập Hiền, đã góp phần ghi chép và giải thích các nguyên lý của hệ chữ.
Phát minh này đáng chú ý không chỉ vì nó đưa ra một bảng chữ cái mới, mà còn vì thiết kế của nó dựa trên sự hiểu biết có hệ thống về cách tạo ra âm thanh lời nói.
1446: Công bố Hunminjeongeum
Dù bảng chữ cái được tạo ra năm 1443, đến năm 1446 nó mới chính thức được giới thiệu qua việc xuất bản một cuốn sách cũng mang tên Hunminjeongeum.
Cuốn sách giải thích mục đích của hệ chữ viết mới, các chữ cái, cách phát âm và quy tắc kết hợp chúng.
Phần chú giải đi kèm, có tên Hunminjeongeum Haerye, trình bày các nguyên lý ngôn ngữ học và triết học đằng sau bảng chữ cái.
Điều thú vị là phần lớn nội dung giải thích được viết bằng Hán văn, ngôn ngữ học thuật của thời kỳ đó.
Ấn phẩm này đặc biệt quan trọng vì cung cấp bằng chứng lịch sử trực tiếp về cách thức và lý do Hangul ra đời. Với nhiều hệ chữ viết cổ, nguồn gốc của chúng phải được tái dựng từ các phát hiện khảo cổ. Còn trong trường hợp Hangul, các nguyên lý thiết kế ban đầu đã được ghi chép lại.
Bản Hunminjeongeum Haerye còn lưu giữ được UNESCO ghi vào Sổ đăng ký Ký ức Thế giới năm 1997, ghi nhận tầm quan trọng của văn bản này trong lịch sử giao tiếp bằng chữ viết.
Điều gì khiến Hangul khác với các bảng chữ cái khác?
Hangul là một bảng chữ cái, nhưng thiết kế của nó khác với nhiều hệ chữ viết quen thuộc, trong đó có bảng chữ cái Latinh dùng trong tiếng Anh.
Hai đặc điểm đặc biệt nổi bật là hình dạng các chữ cái và cách sắp xếp chúng.
Phụ âm dựa trên cấu tạo cơ quan phát âm
Các chữ phụ âm cơ bản ban đầu được thiết kế để phản ánh vị trí của các cơ quan phát âm khi tạo ra những âm thanh nhất định.
Ví dụ:
| Chữ cái | Nguyên lý thiết kế ban đầu |
|---|---|
| ㄱ | Biểu thị mặt sau của lưỡi nâng lên hướng về ngạc mềm |
| ㄴ | Biểu thị lưỡi chạm vào gờ lợi trên |
| ㅁ | Biểu thị hình dáng đôi môi |
| ㅅ | Biểu thị hình dáng răng |
| ㅇ | Biểu thị cổ họng |
Các phụ âm khác được tạo ra bằng cách thêm nét vào những hình dạng cơ bản hoặc điều chỉnh chúng theo các nguyên lý ngữ âm.
Nhờ vậy, bảng chữ cái có tính hệ thống. Một số chữ có hình dáng tương tự nhau cũng biểu thị những âm có liên quan.
Nguyên âm dựa trên ba yếu tố
Các nguyên âm ban đầu được tạo thành từ ba yếu tố mang tính biểu tượng:
- Một chấm (ㆍ) tượng trưng cho trời
- Một nét ngang (ㅡ) tượng trưng cho đất
- Một nét dọc (ㅣ) tượng trưng cho con người
Các yếu tố này được kết hợp để tạo ra những chữ nguyên âm khác.
Chữ nguyên âm hình chấm ban đầu hiện không còn thuộc chính tả tiếng Hàn hiện đại tiêu chuẩn, nhưng những nguyên lý thiết kế nền tảng vẫn thể hiện rõ trong hình dạng các nguyên âm ngày nay.
Chữ cái được sắp xếp thành khối âm tiết
Hangul cũng khác bảng chữ cái Latinh ở cách các chữ cái xuất hiện trên trang giấy.
Thay vì đặt tất cả chữ cái thành một chuỗi ngang liên tục, Hangul nhóm chúng thành các khối âm tiết.
Ví dụ, từ tiếng Hàn 한글 (Hangul) gồm hai khối:
한 = ㅎ + ㅏ + ㄴ
글 = ㄱ + ㅡ + ㄹ
Mỗi khối biểu thị một âm tiết, nhưng các thành phần riêng lẻ vẫn là những chữ cái trong bảng chữ cái.
Cách sắp xếp này kết hợp tính linh hoạt dựa trên âm thanh của một bảng chữ cái với cấu trúc thị giác gọn gàng của chữ viết âm tiết.
Vì sao Hangul mất nhiều thế kỷ mới được chấp nhận rộng rãi?
Dù có những ưu điểm thiết thực, Hangul không lập tức thay thế chữ Hán.
Trong nhiều thế kỷ, Hán văn vẫn là ngôn ngữ có uy tín trong học thuật, chính quyền và các kỳ thi quan lại. Việc tinh thông chữ Hán gắn chặt với thành tựu giáo dục và địa vị xã hội.
Do đó, tầng lớp tinh hoa có học thức tiếp tục dùng chữ Hán, ngay cả khi Hangul dần phổ biến trong các bộ phận khác của xã hội.
Hangul đặc biệt quan trọng trong thư từ cá nhân, văn bản tôn giáo, văn học bình dân và giao tiếp thường ngày.
Phụ nữ đóng vai trò đáng kể trong việc phổ biến hệ chữ này. Nhiều phụ nữ ít có cơ hội tiếp cận nền giáo dục Hán văn chính quy đã dùng Hangul để đọc và viết thư từ, văn học và giấy tờ gia đình. Các thành viên hoàng tộc và tầng lớp quý tộc cũng sử dụng hệ chữ này.
Theo thời gian, Hangul giúp đông đảo người dân tiếp cận chữ viết tiếng Hàn hơn, dù việc phát minh ra nó không lập tức xóa bỏ nạn mù chữ.
Trong hơn bốn thế kỷ, chữ Hán và Hangul cùng tồn tại, phục vụ những mục đích khác nhau trong xã hội Hàn Quốc.
1894: Hangul trở thành hệ chữ viết chính thức
Vị thế của Hangul thay đổi đáng kể vào cuối thế kỷ XIX, khi Hàn Quốc bắt đầu tiến hành các cải cách chính trị và giáo dục.
Trong các cuộc Cải cách Gabo năm 1894, chính quyền Joseon chính thức công nhận chữ viết tiếng Hàn trong các văn bản chính phủ.
Đây là một bước ngoặt lớn. Hơn 450 năm sau khi ra đời, Hangul cuối cùng cũng được công nhận chính thức là hệ chữ viết quốc gia.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi diễn ra từ từ. Nhiều văn bản chính thức vẫn kết hợp chữ viết tiếng Hàn với chữ Hán, và Hán văn vẫn giữ ảnh hưởng.
Báo chí cũng góp phần mở rộng việc sử dụng Hangul.
Năm 1896, The Independent (독립신문), một tờ báo có ảnh hưởng của Hàn Quốc, bắt đầu xuất bản bằng Hangul và góp phần thúc đẩy hoạt động giao tiếp bằng văn bản dễ tiếp cận hơn. Tờ báo cũng đóng góp vào sự phát triển của các quy ước viết hiện đại, trong đó có việc tách từ bằng khoảng trắng.
Khi giáo dục và ngành in phát triển, Hangul ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống công chúng Hàn Quốc.
Hangul dưới thời Nhật Bản đô hộ (1910–1945)
Nhật Bản sáp nhập Hàn Quốc năm 1910, mở đầu thời kỳ đô hộ kéo dài đến năm 1945.
Trong giai đoạn này, tiếng Hàn và chữ viết tiếng Hàn trở thành những biểu tượng quan trọng của bản sắc văn hóa.
Chính quyền Nhật Bản ngày càng thúc đẩy giáo dục và hành chính bằng tiếng Nhật. Các hạn chế đối với tiếng Hàn siết chặt hơn vào cuối thập niên 1930, khi các chính sách thuộc địa nhấn mạnh mạnh mẽ hơn việc đồng hóa.
Cùng lúc đó, các học giả Hàn Quốc vẫn tiếp tục nghiên cứu và chuẩn hóa ngôn ngữ của mình.
Năm 1933, Hội Ngôn ngữ Hàn Quốc công bố một hệ thống chính tả tiếng Hàn thống nhất, đặt nền tảng quan trọng cho chính tả tiếng Hàn hiện đại.
Những nỗ lực này giúp bảo tồn và phát triển chữ viết tiếng Hàn trong thời kỳ ngôn ngữ và bản sắc văn hóa của đất nước chịu sức ép ngày càng lớn.
Tên gọi hiện đại Hangul cũng được sử dụng rộng rãi vào đầu thế kỷ XX, dần thay thế những tên gọi cũ như Hunminjeongeum và Eonmun.
Hangul sau khi Hàn Quốc được giải phóng năm 1945
Sau khi thoát khỏi ách đô hộ của Nhật Bản năm 1945, Hangul trở thành trọng tâm của giáo dục, xuất bản và giao tiếp công cộng trên khắp bán đảo Triều Tiên.
Sau khi hai chính phủ riêng biệt được thành lập ở Bắc và Nam Triều Tiên năm 1948, cả hai nước vẫn tiếp tục sử dụng bảng chữ cái này, mặc dù quy ước viết của họ phát triển theo những hướng khác nhau.
Ở Hàn Quốc, Hangul dần thay thế phần lớn việc sử dụng chữ Hán trong văn bản thường ngày. Hanja vẫn có ý nghĩa trong một số bối cảnh lịch sử, học thuật, pháp lý và chuyên ngành, nhưng ngày nay báo chí, sách, trang web và biển báo công cộng thông thường hầu hết đều được viết bằng Hangul.
Triều Tiên cũng áp dụng một hệ thống chữ viết gần như hoàn toàn dựa trên các chữ cái tiếng Hàn, trong đó chữ Hán có rất ít vai trò trong giao tiếp bằng văn bản hằng ngày.
Hai nước cũng dùng những tên gọi khác nhau cho hệ chữ này. Hàn Quốc thường gọi là Hangul (한글), còn Triều Tiên thường dùng Chosŏn'gŭl (조선글).
Dù quy ước chính tả và từ vựng có khác biệt, cả hai hệ thống đều có chung nền tảng lịch sử.
Hangul đã thay đổi như thế nào theo thời gian?
Bảng chữ cái được sử dụng ngày nay không hoàn toàn giống bảng chữ mà Vua Sejong giới thiệu.
Hunminjeongeum ban đầu có 28 chữ cơ bản. Hangul hiện đại dùng 24 chữ cơ bản: 14 phụ âm và 10 nguyên âm.
Một số chữ ban đầu trở nên lỗi thời khi cách phát âm và chính tả tiếng Hàn thay đổi.
Ví dụ, nguyên âm ㆍ (arae-a) và phụ âm ㅿ (bansiot) không còn thuộc hệ chữ viết tiếng Hàn hiện đại tiêu chuẩn.
Tiếng Hàn hiện đại cũng sử dụng nguyên âm ghép và phụ âm đôi, mở rộng bộ chữ cái cơ bản để biểu thị nhiều loại âm thanh hơn.
Tuy nhiên, các nguyên lý cơ bản của hệ chữ vẫn nhất quán đáng kinh ngạc với thiết kế ban đầu của Sejong.
Hangul cũng thích nghi thành công với công nghệ hiện đại. Cấu trúc dễ dự đoán của nó cho phép biểu diễn văn bản tiếng Hàn một cách hiệu quả trong các hệ thống mã hóa kỹ thuật số, bàn phím máy tính, điện thoại thông minh và phương tiện giao tiếp điện tử.
Một hệ chữ viết được phát minh vào thế kỷ XV nay được sử dụng trên hầu như mọi loại hình truyền thông tiếng Hàn hiện đại.
Hangul trong văn hóa Hàn Quốc hiện đại
Ngày nay, Hangul không chỉ là một hệ chữ viết thiết thực. Nó còn là biểu tượng quan trọng của ngôn ngữ, lịch sử và bản sắc dân tộc Hàn Quốc.
Hàn Quốc kỷ niệm Ngày Hangul (한글날) vào ngày 9 tháng 10 để tưởng nhớ sự ra đời và công bố bảng chữ cái. Triều Tiên tổ chức ngày lễ tương ứng vào ngày 15 tháng 1.
Sự quan tâm đến Hangul cũng lan rộng trên toàn thế giới, nhờ sự phổ biến toàn cầu của phim ảnh, phim truyền hình, âm nhạc Hàn Quốc và các sản phẩm văn hóa khác.
Khi ngày càng nhiều người học tiếng Hàn, Hangul thường là điều đầu tiên họ làm quen khi tiếp cận ngôn ngữ này.
Bảng chữ cái tương đối gọn và cấu trúc chữ viết nhất quán giúp người mới học nhanh chóng nắm được các chữ cơ bản, dù để thành thạo phát âm, ngữ pháp và từ vựng tiếng Hàn thì cần học tập nhiều hơn.
Sự công nhận Hangul trên toàn thế giới cũng làm nổi bật một điểm khác biệt quan trọng: tiếng Hàn là ngôn ngữ, còn Hangul là hệ chữ viết dùng để biểu đạt ngôn ngữ đó.
Tiếng Hàn đã tồn tại từ lâu trước khi Hangul được phát minh.
Dòng thời gian lịch sử Hangul
| Năm | Sự kiện lịch sử |
|---|---|
| Trước năm 1443 | Người Hàn Quốc chủ yếu sử dụng chữ Hán và các hệ chữ viết được điều chỉnh |
| 1443 | Vua Sejong tạo ra Hunminjeongeum |
| 1446 | Hunminjeongeum và phần chú giải được xuất bản |
| 1894 | Hangul được chính thức công nhận để dùng trong văn bản chính phủ |
| 1896 | Báo The Independent thúc đẩy việc sử dụng Hangul |
| 1910 | Bắt đầu thời kỳ Nhật Bản đô hộ |
| 1933 | Các hướng dẫn chính tả tiếng Hàn thống nhất được công bố |
| 1945 | Hàn Quốc được giải phóng và vai trò của Hangul trong đời sống công cộng mở rộng |
| 1997 | UNESCO công nhận bản thảo Hunminjeongeum |
Kết luận
Lịch sử Hangul khác thường vì nguồn gốc của nó được ghi chép rõ ràng đến vậy.
Trong khi hầu hết các hệ chữ viết phát triển qua những quá trình lịch sử lâu dài và phức tạp, Hangul được tạo ra với một mục đích rõ ràng: làm cho chữ viết phù hợp hơn với tiếng Hàn và giúp người nói tiếng Hàn dễ tiếp cận hơn.
Phát minh của Vua Sejong không lập tức làm biến đổi xã hội Hàn Quốc. Chữ Hán vẫn có ảnh hưởng trong nhiều thế kỷ, còn việc Hangul được phổ biến rộng rãi phụ thuộc vào nhiều thế hệ độc giả, người viết, nhà giáo dục và những người cải cách ngôn ngữ.
Dẫu vậy, bảng chữ cái này cuối cùng đã trở thành một trong những thành tựu văn hóa quan trọng nhất của Hàn Quốc.
Gần sáu thế kỷ sau khi ra đời, Hangul vẫn cho thấy thiết kế hệ chữ viết có suy tính kỹ lưỡng có thể tác động đến giáo dục, giao tiếp và bản sắc văn hóa qua nhiều thế hệ như thế nào.
