Japoński jest nietypowy wśród najważniejszych języków świata, ponieważ używa trzech różnych systemów pisma: hiragany, katakany i kanji. Wszystkie trzy mogą pojawić się w jednym zdaniu, a czasem nawet w tym samym wyrazie.
Dla osoby, która nie zna japońskiego, może się to wydawać niepotrzebnie skomplikowane. Dlaczego jeden język potrzebuje trzech systemów pisma, skoro większość języków radzi sobie z jednym?
Odpowiedź kryje się w historii Japonii, strukturze języka japońskiego oraz różnych funkcjach, jakie pełni każdy z tych systemów.
Trzy japońskie systemy pisma
W języku japońskim używa się trzech głównych rodzajów pisma, z których każdy pełni inną funkcję.
| System pisma | Przykład | Główne zastosowanie |
|---|---|---|
| Hiragana (ひらがな) | あいうえお | Gramatyka, końcówki wyrazów i rodzime japońskie słowa |
| Katakana (カタカナ) | アイウエオ | Zapożyczenia, obce imiona i nazwy, dźwięki oraz wyróżnienia |
| Kanji (漢字) | 日本語 | Słowa i rdzenie wyrazów niosące znaczenie |
Hiragana i katakana to systemy fonetyczne, określane wspólnym mianem kany. Zapisują te same podstawowe dźwięki za pomocą różnych znaków.
Kanji działa inaczej. Znaki te niosą zarówno znaczenie, jak i wymowę, a wiele z nich można odczytać na kilka sposobów.
Współczesny japoński łączy te systemy, zamiast wybierać jeden z nich.
1. Kanji: chińskie znaki przystosowane do języka japońskiego
Kanji był pierwszym z tych trzech systemów, który pojawił się w Japonii.
Zanim wprowadzono chińskie znaki, Japonia nie miała własnego, ugruntowanego systemu pisma. Pismo chińskie dotarło do Japonii za pośrednictwem kontaktów kulturowych z Chinami i Półwyspem Koreańskim, zyskując na znaczeniu około V wieku n.e.
Japoński i chiński to jednak zasadniczo różne języki. Różnią się gramatyką, szykiem wyrazów i wymową.
Japończycy musieli więc przystosować chińskie znaki tak, by zapisywać nimi własny język.
Na przykład:
- 山 oznacza „górę” i może być wymawiane yama.
- 水 oznacza „wodę” i może być wymawiane mizu.
- 日本 oznacza „Japonię” i wymawia się Nihon lub Nippon.
Wiele znaków kanji ma zarówno odczyt japoński (kun'yomi), jak i chiński (on'yomi).
Z czasem kanji stało się podstawowym sposobem zapisywania wielu japońskich rzeczowników, a także rdzeni czasowników i przymiotników.
Obecnie oficjalny wykaz znaków kanji powszechnego użytku w Japonii obejmuje 2136 znaków, choć istnieje ich znacznie więcej.
2. Hiragana: system pisma dostosowany do japońskiej gramatyki
Chińskie znaki dobrze nadawały się do przekazywania znaczeń, ale nie pasowały idealnie do japońskiej gramatyki.
W języku japońskim dużą rolę odgrywają partykuły i zmiany końcówek wyrazów. Zapisywanie tych elementów gramatycznych wyłącznie za pomocą chińskich znaków było kłopotliwe.
W IX wieku rozwinęło się prostsze pismo fonetyczne, wywodzące się z kursywnych form chińskich znaków. Nazwano je hiraganą.
W przeciwieństwie do kanji znaki hiragany oznaczają dźwięki, a nie konkretne znaczenia.
Na przykład:
- あ (a)
- か (ka)
- さ (sa)
- た (ta)
- な (na)
Hiragana ma 46 podstawowych znaków, a dodatkowe dźwięki zapisuje się za pomocą modyfikacji i połączeń tych znaków.
Obecnie hiragany używa się przede wszystkim do zapisywania partykuł gramatycznych, końcówek czasowników i przymiotników oraz słów, które zwykle nie są zapisywane znakami kanji.
Rozważmy japoński czasownik 食べる (taberu), oznaczający „jeść”.
Znak 食 to kanji i reprezentuje znaczący rdzeń wyrazu, natomiast べる zapisuje się hiraganą i dopełnia jego formę pisaną.
Oba systemy współdziałają, przekazując zarówno słownictwo, jak i gramatykę.
Hiragana a literatura japońska
Hiragana odegrała również ważną rolę w historii literatury japońskiej.
W okresie Heian (794–1185) z pismem hiraganą szczególnie kojarzono kobiety z dworu cesarskiego, podczas gdy w formalnych tekstach uczonych często posługiwano się chińskim.
Jedno z najsłynniejszych dzieł literackich Japonii, Opowieść o Genjim, napisała Murasaki Shikibu na początku XI wieku. Utwór ten jest ściśle związany z rozwojem japońskiej literatury tworzonej w kanie.
Hiragana ułatwiła zapisywanie japońskiego w jego rzeczywistym brzmieniu, bez wtłaczania go w konwencje klasycznego języka chińskiego.
3. Katakana: od tekstów buddyjskich po wyrazy obce
Katakana rozwinęła się mniej więcej w tym samym czasie co hiragana, ale w inny sposób.
Podczas gdy hiragana wywodzi się z kursywnych form chińskich znaków, katakanę utworzono z uproszczonych fragmentów pojedynczych znaków kanji.
Początkowo używali jej buddyjscy mnisi i uczeni do opatrywania chińskich tekstów adnotacjami oraz wskazywania, jak należy je odczytywać.
Z czasem katakana przekształciła się w odrębny system pisma, rządzący się własnymi zasadami.
Podobnie jak hiragana, ma 46 podstawowych znaków, a oba rodzaje pisma zapisują zasadniczo ten sam zestaw dźwięków.
Na przykład:
| Dźwięk | Hiragana | Katakana |
|---|---|---|
| a | あ | ア |
| ka | か | カ |
| su | す | ス |
| te | て | テ |
| mo | も | モ |
Po co więc zachowywać dwa systemy pisma, które zapisują te same dźwięki?
Ponieważ wykształciły różne funkcje.
We współczesnym japońskim katakany używa się głównie do zapisywania:
- Zapożyczeń z języków obcych: コーヒー (kōhī, kawa)
- Obcych imion i nazw: アメリカ (Amerika, Ameryka)
- Wyrazów dźwiękonaśladowczych: ドキドキ (dokidoki, łomotanie serca)
- Terminologii naukowej: zwłaszcza nazw niektórych zwierząt i roślin
- Wyróżnień: podkreślania wyrazów w reklamach, na szyldach i w nieformalnych tekstach
Katakana pozwala czytelnikom od razu rozpoznawać określone rodzaje słownictwa.
Jej rola znacznie zmieniła się na przestrzeni wieków. Współczesne skojarzenie katakany z wyrazami obcymi to konwencja, która wykształciła się z czasem, a nie pierwotny powód stworzenia tego pisma.
4. Jak współdziałają wszystkie trzy systemy pisma
Najłatwiej zrozumieć japoński system pisma, przyglądając się zwykłemu zdaniu.
私はコーヒーを飲みます。
Watashi wa kōhī o nomimasu.
„Piję kawę”.
To zdanie zawiera wszystkie trzy systemy pisma.
| Tekst | System | Znaczenie lub funkcja |
|---|---|---|
| 私 | Kanji | Ja |
| は | Hiragana | Partykuła tematu |
| コーヒー | Katakana | Kawa |
| を | Hiragana | Partykuła dopełnienia |
| 飲 | Kanji | Rdzeń czasownika „pić” |
| みます | Hiragana | Końcówka czasownika |
To połączenie nie jest przypadkowe.
Kanji wskazuje główne pojęcia, hiragana wyraża zależności gramatyczne, a katakana wyróżnia zapożyczony wyraz.
Japoński czytelnik odbiera wszystkie trzy systemy jako elementy jednego, zintegrowanego systemu pisma.
5. Dlaczego nie używać wyłącznie hiragany?
Technicznie rzecz biorąc, japoński można by zapisywać w całości hiraganą.
Jednak taki zapis utrudniałby czytanie wielu zdań.
Rozważmy zdanie:
きょうはがっこうにいきます。
A teraz porównajmy je ze standardowym zapisem:
今日は学校に行きます。
Oba zdania znaczą: „Dziś idę do szkoły”.
Druga wersja jest łatwiejsza do szybkiego odczytania dla wprawnego czytelnika, ponieważ znaki kanji pozwalają wzrokowo odróżnić ważne wyrazy.
Jest to szczególnie przydatne, ponieważ w języku japońskim zazwyczaj nie oddziela się wyrazów spacjami.
Kanji pomaga również odróżniać homofony, czyli słowa brzmiące tak samo, ale mające różne znaczenia.
Na przykład hashi może oznaczać:
- 橋: most
- 箸: pałeczki
- 端: krawędź
W hiraganie wszystkie te słowa zapisuje się fonetycznie tak samo: はし, choć mogą różnić się akcentem wysokościowym.
Kanji sprawia, że ich pisane znaczenie można rozpoznać od razu.
6. Czy japoński ma czwarty system pisma?
W języku japońskim używa się również alfabetu łacińskiego, nazywanego rōmaji (ローマ字).
Na przykład 日本 można zapisać jako Nihon.
Rōmaji pojawia się na znakach drogowych, w komunikacji międzynarodowej, w niektórych nazwach marek i materiałach do nauki języków.
Powszechnie używa się go także do wpisywania japońskiego na komputerach i smartfonach. Użytkownicy mogą wprowadzać litery alfabetu łacińskiego, które oprogramowanie zamienia na hiraganę, katakanę lub kanji.
Rōmaji nie jest jednak na ogół zaliczane do trzech podstawowych systemów pisma języka japońskiego.
Podsumowanie
Japoński używa trzech systemów pisma w wyniku wielowiekowego rozwoju językowego i kulturowego.
Kanji przejęto z chińskiego, a następnie przystosowano do zapisywania japońskich słów i znaczeń. Hiragana rozwinęła się jako łatwiejszy sposób zapisywania japońskich dźwięków i struktur gramatycznych. Katakana wyłoniła się z praktyki opatrywania tekstów uczonymi adnotacjami, a z czasem zyskała wyspecjalizowane zastosowania, zwłaszcza do zapisywania obcego słownictwa.
Zamiast się wzajemnie zastępować, te trzy rodzaje pisma stały się uzupełniającymi się częściami języka.
Choć nauka wszystkich trzech może być wymagająca, ich połączenie pomaga czytelnikom rozpoznawać słowa, rozumieć zależności gramatyczne i sprawnie odróżniać znaczenia.
Japoński system pisma pokazuje, jak język może przystosować zapożyczony system pisma, rozwinąć na jego podstawie nowe rodzaje pisma i połączyć je w rozwiązanie wyjątkowo dobrze dopasowane do własnej struktury.
